• Thứ năm 21/02/2019 01:46

Con lợn trong đời sống văn hóa người Việt

06/02/2019

Trong những vật nuôi, lợn (heo) là loài gia súc có ý nghĩa tinh thần phong phú và giá trị biểu tượng cao, tạo nên những ảnh hưởng mạnh mẽ, đa dạng và tích cực đến đời sống, văn hóa của người dân Việt Nam.  

Con lợn là một trong 6 vật nuôi thông dụng nhất trong mỗi gia đình (lục súc: lợn, gà, chó, ngựa, trâu, dê) và một trong 3 thứ lễ vật đặc biệt để cầu cúng, tế dâng thần thánh (tam sinh: lợn, bò, dê). Theo quan niệm tín ngưỡng truyền thống, lợn (trư) được coi là đại diện cho ngày thứ ba, ngày cuối của Tết Nguyên đán - ngày mùng Ba tháng Giêng. Trong sự kết hợp thiên can với địa chi để tính thời gian và chu kỳ phát triển, lợn nhập hệ lịch can chi 12 con vật, là biểu tượng của chi Hợi - chi cuối cùng, quan trọng, mang những ý nghĩa triết lý và nhân văn sâu sắc. Giờ Hợi kéo dài từ 21 đến 23 giờ, là giờ cuối trong ngày, giờ lợn đi ngủ, giờ mở đầu ban đêm, con người và mọi vật cũng nghỉ ngơi. Tháng Hợi là tháng 10 âm lịch, đầu mùa đông, trời chuyển lạnh, nhiều loài cây trồng, vật nuôi cho thu hoạch sản phẩm. Người ta còn cho rằng người sinh năm Lợn (tuổi Hợi) thường tài giỏi, nhàn nhã, sung túc và hay đắc lộc, gặp nhiều may mắn, hạnh phúc trong đời.

con lon trong doi song van hoa nguoi viet

Trong ngôn ngữ Việt Nam, hình ảnh lợn xuất hiện rất đa dạng, sinh động, hấp dẫn, diễn tả chi tiết hoặc đầy ngụ ý. Lợn hiện diện trong nhiều loại địa danh đồi núi, sông hồ, bến đảo, ga chợ… trên khắp mọi miền đất nước: suối Mỏ Heo (Lạng Sơn), gò Con Lợn (Phú Thọ), hồ Hàm Lợn (Sóc Sơn, Hà Nội), sông Ruột Lợn (Hải Phòng), núi Con Heo (Quảng Nam), hang Heo (Khánh Hòa)… Lợn (heo) cũng là hình ảnh tiêu biểu, đi vào văn thơ, ca nhạc, tạo nên những tác phẩm nổi tiếng thuộc nhiều thể loại và ở mọi thời đại.

Ở một lĩnh vực khác, tĩnh lặng nhưng phong phú, bền vững là hình tượng lợn (heo) trong kiến trúc, tạo hình, trang trí. Lợn thể hiện khá đa dạng trên tranh, bia, miếu, đình, đền, chùa, rạp, nhà… với đủ loại chất liệu (đất, đá, vữa, bạc, đồng, gỗ, mực…) và bằng nhiều kỹ thuật (tạc, đắp, nặn, xăm, chạm, khắc, đúc, nung, vẽ…). Hình tượng lợn xuất hiện trên nhiều vật dụng thời xưa của người dân và trong các đình chùa, đền miếu. Chẳng hạn, trên vì kèo gỗ của đình Phất Lộc (Thái Bình) và chùa Cự Trữ (Nam Định), đều có hình chạm nổi người mẹ vừa cho lợn ăn vừa cho con bú. Lợn cũng là hình ảnh phổ biến trong các làng tranh nổi tiếng như tranh Đông Hồ (Bắc Ninh) đặc trưng với các bức Lợn đàn, Lợn nái, Lợn âm dương, Lợn ăn lá ráy; tranh Kim Hoàng (Hà Nội) lại ấn tượng với bức Lợn độc… Còn đồ gốm có hình tượng lợn là sản phẩm thấy ở nhiều làng gốm cổ truyền Bát Tràng (Hà Nội), Phù Lãng (Bắc Ninh), Thụy Lôi (Hà Nam), Gia Thủy (Ninh Bình) … Với đồ mỹ nghệ, hình tượng lợn cũng phổ biến không kém, như một biểu tượng của niềm vui, sự ngộ nghĩnh, sung túc và tài lộc, được đúc, khắc, chạm từ vàng, bạc, đồng, đá, gỗ, tre.

con lon trong doi song van hoa nguoi viet
Hình tượng con lợn trong tranh Đông Hồ

Trong nhiều gia đình Việt Nam, “con lợn tiết kiệm” như thần tài giữ của, là nơi cất trữ tiền dành dụm của các thành viên gia đình (nhất là trẻ em).

Hình ảnh con lợn trở nên sinh động, gần gũi nhất qua những sinh hoạt ẩm thực, văn hóa và lễ hội truyền thống. “Mâm xôi - con lợn” là các món ăn và đồ lễ dùng phổ biến trong các đám lễ hội, hiếu hỷ, liên hoan của thôn xóm, làng xã. Nhiều làng nuôi lợn thờ, đến ngày lễ tế thành hoàng năm mới thì đem “ông lợn” ra tế sinh, cúng xong sẽ chia phần như chia phúc lộc cho mọi thành viên trong làng. Thủ lợn (đầu heo) là món sính vật quan trọng trong mâm cúng tại những buổi lễ long trọng và đặc biệt của người dân Việt Nam.

con lon trong doi song van hoa nguoi viet

Lợn cũng du nhập phong tục tập quán của nhiều vùng miền, nhiều dân tộc, thể hiện qua những sinh hoạt cộng đồng vui vẻ mà độc đáo. Đụng lợn ngày Tết là một nét đẹp văn hóa và đoàn kết xưa nay trong đón mừng năm mới: 4-8 gia đình ở gần nhau sẽ cùng chung nuôi hoặc mua rồi giết mổ, chia nhau một con lợn theo phần, theo góc để ăn Tết. Lễ hội chém lợn là phong tục đặc biệt của làng Ném Thượng (Bắc Ninh), tổ chức vào ngày mùng 6 tháng Giêng âm lịch hàng năm tưởng nhớ thành hoàng làng (vốn là một vị tướng) đã chém lợn nuôi quân, đồng thời cầu mong một năm mới phát đạt, may mắn. Sau tiết mục hát quan họ, đến 10 giờ sáng là nghi lễ rước lợn quanh làng. Con lợn nặng khoảng tạ rưỡi, nhốt trong cũi hồng, được đưa rước rồi quay về sân đình.

Không chỉ là nguồn thực phẩm, lợn (heo) còn được nuôi để làm cảnh, dùng đánh hơi (vì mũi chúng rất thính), nghiên cứu khoa học và nhiều công việc khác. Chúng cũng góp mặt trong các hoạt động văn hóa-thể thao. Do dễ huấn luyện, lợn được dạy làm các trò, như: Đi bằng hai chân sau, leo cầu, nhảy qua vòng lửa, kêu đếm số… trong các đoàn, gánh, nhóm xiếc. Còn đua heo cũng là một trò chơi thể thao truyền thống hấp dẫn trên khắp mọi miền đất nước, ngày nay được chú trọng phục vụ mục đích giải trí, du lịch của du khách, như tại khu Yang Bay (Khánh Hòa), làng du lịch các dân tộc thiểu số Nhuận Đức và trường đua Phú Thọ (Thành phố Hồ Chí Minh), làng sinh thái Mỹ Khánh (Cần Thơ)…

Anh Hùng

Mới nhất
Scroll